Ճանաչենք Շիրակի մարզի հսկաներին-Մհեր Մկրտչյան. Հայ կինոյի և թատրոնի «տխուր ժպիտը»
· Գյումրի
Մհեր Մկրտչյանի կյանքն ու ստեղծագործական ուղին հայ մշակույթի ամենաինքնատիպ և միևնույն ժամանակ ամենադրամատիկ էջերից են։
Նա ծնվել է 1930 թվականի հուլիսի 4-ին Գյումրիում՝ արմատներով Արևմտյան Հայաստանից գաղթած ընտանիքում. հայրը՝ Մուշեղը, մշեցի էր և աշխատում էր որպես հաշվառու, իսկ մայրը՝ Սանամը, վանեցի էր և աշխատում էր գործարանային ճաշարանում։
Դերասանն ուներ երկու անուն՝ տանը նրան կոչում էին Մհեր, իսկ պաշտոնական փաստաթղթերով նա Ֆրունզ էր՝ անվանված ի պատիվ խորհրդային զորավար Միխայիլ Ֆրունզեի։
Մանկության տարիներին նա կրել է «Քիթ» մականունը, որը հետագայում դարձավ նրա ամենաճանաչելի արտաքին առանձնահատկությունը։
Մկրտչյանի սերը արվեստի հանդեպ սկսվել է հենց հարազատ քաղաքում, որտեղ նա հաճախել է նկարչական ու երաժշտական դպրոցներ, ինչպես նաև թատերական ինքնագործ խմբակ։
1945-1946 թվականներին սովորել է Գյումրու Մռավյանի անվան թատրոնին կից ստուդիայում, իսկ 1947-ից արդեն ընդգրկվել է նույն թատրոնի հիմնական խմբում։
Մասնագիտական բարձրագույն կրթությունը ստացել է Երևանի գեղարվեստա-թատերական ինստիտուտում 1951-1956 թվականներին՝ Վաղարշ Վաղարշյանի ղեկավարությամբ, որից անմիջապես հետո տեղափոխվել է Գաբրիել Սունդուկյանի անվան ազգային ակադեմիական թատրոն։
Կինոարվեստում նրա մուտքը եղել է 1955 թվականին «Հասցեատիրոջ որոնումները» ֆիլմով, սակայն իսկական հաջողությունը եկավ 1959-ին՝ ռեժիսոր Ամասի Մարտիրոսյանի «01-99» կարճամետրաժ ֆիլմում Գարսևանի դերով։
Նրա տաղանդի ուժն այն էր, որ նա հավասարապես հանճարեղ էր և՛ կատակերգական, և՛ դրամատիկական կերպարներում։
«Հայֆիլմում» նա մարմնավորել է այնպիսի անմոռանալի կերպարներ, ինչպիսիք են Արսենը «Նվագախմբի տղաները» ֆիլմում, Գասպար «Եռանկյունիում», Իշխան «Մենք ենք, մեր սարերը» կինոնկարում, Հայրիկը համանուն ֆիլմում և Գրիգոր աղան`«Կտոր մը երկինք» գործում։
Հատկապես ցայտուն էր նրա դրամատիկական ձիրքը Նիկոլի դերում՝ «Հին օրերի երգը» ֆիլմում։
Մհեր Մկրտչյանի փառքը դուրս եկավ Հայաստանի սահմաններից. խորհրդային այլ կինոստուդիաները նրան հրավիրում էին հիմնականում կատակերգական դերերի համար։
Նա անփոխարինելի դարձավ «Կովկասի գերուհին», «Այբոլիտ-66» և «Միմինո» ֆիլմերում, որոնցից վերջինի համար 1978 թվականին արժանացավ ԽՍՀՄ պետական մրցանակի։
Իր ստեղծագործական կյանքի ընթացքում նա ստացել է բազմաթիվ բարձր տիտղոսներ՝ ՀԽՍՀ վաստակավոր արտիստ (1961), Դաղստանյան ԻԽՍՀ վաստակավոր արտիստ (1970), ՀԽՍՀ ժողովրդական արտիստ (1971) և ԽՍՀՄ ժողովրդական արտիստ (1984)։
Հետմահու՝ 2001 թվականին, պարգևատրվել է Սուրբ Մեսրոպ Մաշտոցի շքանշանով։
Չնայած համընդհանուր սիրուն ու ճանաչմանը, դերասանի անձնական կյանքը լի էր ողբերգություններով։
Նրա երկրորդ կինը՝ տաղանդավոր դերասանուհի Դոնարա Մկրտչյանը, ով մարմնավորել էր վարորդ Ջաբրայիլի կնոջը «Կովկասի գերուհին» ֆիլմում, տառապում էր ծանր ժառանգական հոգեկան հիվանդությամբ և կյանքի վերջին տասնամյակներն անցկացրեց բուժհաստատություններում։
Այս նույն հիվանդությունը ժառանգել էր նաև նրանց որդին՝ Վազգենը, ով մահացավ 2003 թվականին։ Դուստրը՝ Նունեն, մահացավ 1998 թվականին Արգենտինայում՝ հետվիրահատական բարդություններից։
Մկրտչյանի երրորդ կինը Թամար Հովհաննիսյանն էր։
Մեծ արտիստը կյանքից հեռացավ 1993 թվականի դեկտեմբերի 29-ին Երևանում։
Նրա հիշատակը վառ պահելու համար Գյումրիում բացվել է թանգարան, որտեղ պահվում են նրա անձնական իրերն ու ստեղծագործական կյանքին վերաբերող բացառիկ նյութեր։
Մհեր Մկրտչյանը հանգչում է Կոմիտասի անվան պանթեոնում՝ թողնելով մի ժառանգություն, որն այսօր էլ շարունակում է մնալ հայկական ինքնության և մշակույթի անբաժանելի մասը։