Բացահայտիր Շիրակը-Հայկաձոր․Պատմական գյուղը Ախուրյանի ափին
Հայկաձորը հարուստ պատմություն և յուրօրինակ բնաշխարհ ունեցող բնակավայր է, որը գտնվում է Գյումրի-Երևան ավտոմայրուղու ձախ կողմում։
Պատմականորեն այն մտել է Երևանի նահանգի Ալեքսանդրապոլի գավառի մեջ և նախքան 1950 թվականին ներկայիս անունը ստանալը, հայտնի է եղել Կարմիր վանք, Կզըլքիլիսա Մեծ, Ղզլքիլիսա, Ղոշավանք և Ղոշավանք Նոր անվանումներով։
Գյուղի ներկայիս բնակչության նախնիների մի մասը 1829-1830 թվականներին գաղթել է Արևմտյան Հայաստանի Մուշի, Բասենի, Մանազկերտի և Բուլանըխի շրջաններից, իսկ հնում այստեղ բնակություն են հաստատել նաև հույներ։
Հայկաձորի կլիման բնորոշվում է որպես բարեխառն լեռնային. ձմեռները տևական են, ցուրտ և հաստատուն ձնածածկույթով, հաճախակի են ուժեղ քամիներն ու ձնաբքերը։
Ամառները տաք են և համեմատաբար խոնավ, իսկ տարեկան տեղումների քանակը տատանվում է 500-600 մմ-ի սահմաններում։
Այս կլիմայական պայմաններում ձևավորվել է գյուղի տնտեսությունը, որի հիմնական ուղղությունը երկրագործությունն ու անասնապահությունն է։
Բնակիչները զբաղվում են հացահատիկի և կերային կուլտուրաների մշակությամբ, ինչպես նաև խոշոր եղջերավոր անասնապահությամբ ու թռչնաբուծությամբ։
Բնակավայրը հարուստ է պատմամշակութային կոթողներով։ Գյուղի դիմաց՝ Ախուրյանի աջ ափին է գտնվում նշանավոր Հոռոմոսի վանքը, որի թուրքերեն անունից էլ առաջացել է գյուղի նախկին «Ղոշավանք» անվանումը։
Գյուղում պահպանվել է Սարգիս եպիսկոպոսի կողմից 985 թվականին կառուցված Սուրբ Գրիգոր Լուսավորիչ եկեղեցին, որը վերանորոգվել է 13-րդ դարում և հիշատակվում է նաև որպես «Կարմիր վանք» (V-XX դդ.)։
Հետաքրքիր է, որ հին գյուղատեղին գտնվել է ներկայիս բնակավայրից մոտ 300-400 մետր դեպի հարավ-արևմուտք։
Հայկաձորցիները բնավորությամբ աշխատասեր, տոկուն և իրենց հողին կապված մարդիկ են։
Լինելով սահմանամերձ բնակավայրի և խիստ կլիմայական պայմանների բնակիչներ՝ նրանք աչքի են ընկնում բարձր դիմացկունությամբ և համախմբվածությամբ։
Գաղթական նախնիների ժառանգ լինելը նրանց մեջ սերմանել է հարգանք պատմական արժեքների և ավանդույթների հանդեպ, ինչն արտահայտվում է նրանց առօրյա կենցաղում և հյուրասիրության մեջ։
Նրանց բնավորությանը բնորոշ է նաև լեռնցիներին հատուկ պարզությունը, անմիջականությունը և պատվախնդրությունը։
Հայկաձորը գտնվում է մարզկենտրոնից 37 կմ հարավ-արևմուտք։
Կոորդինատներ. 40°32′16″N 43°39′39″E