Ճանաչենք Շիրակի մարզի մեծերին-Հովհաննես Շիրազ. Վարդերի բուրմունքով ու Արարատի կարոտով մեծ լեգենդը
· Գյումրի
Հովհաննես Շիրազը XX դարի հայ պոեզիայի ամենաինքնատիպ և սիրված դեմքերից է, որի կյանքն ու ստեղծագործությունը սերտորեն միահյուսված են հայրենիքի ճակատագրին։
Նա ծնվել է 1915 թվականին Ալեքսանդրապոլում (այժմյան Գյումրի) և մեծացել ծայրահեղ աղքատության ու զրկանքների մեջ, ինչն իր խորը հետքն է թողել նրա աշխարհընկալման վրա։
Պատանեկան տարիներին նա նույնիսկ փողոցում ջուր է վաճառել, ինչի հետ կապված է մի ուշագրավ ու հուզիչ պատմություն։
Տարիներ անց, երբ նա արդեն հայտնի բանաստեղծ էր, նրան է մոտենում մի տարեց մարդ և հայտնում, որ տասը կոպեկ է պարտք նրան. տարիներ առաջ, երբ Շիրազը դեռ փոքր երեխա էր և փողոցում ջուր էր վաճառում, այդ մարդը խմել էր ջուրը, քաշել տղայի գլխարկն աչքերին ու առանց վճարելու հեռացել։
Խղճի խայթից ազատվելու համար ծերունին վերադարձնում է այդ տասը կոպեկը, իսկ բանաստեղծը, հուզված այդ տեսարանից, վերցնում է մետաղադրամն ու փոխարենը նրան տալիս տասը ռուբլի՝ ասելով, որ գնա օղի առնի և խմի իր հաջողության կենացը, իսկ ընկերների մոտ հպարտանում է, թե ստացավ իր մանկության վերջին աշխատավարձը։
Գրական ասպարեզ մուտք գործելիս ապագա մեծանուն արվեստագետն իր ստեղծագործությունները սկզբում ստորագրում էր իր իսկական անունով՝ Հովհաննես Շիրակ։
Սակայն նովելագիր Ատրպետը, նկատելով պատանու բացառիկ տաղանդը, առաջարկում է «Շիրակ» գրական անունը փոխարինել «Շիրազ»-ով։
Նա պատճառաբանում է, որ այս երիտասարդի բանաստեղծությունները Իրանի հայտնի վարդաշատ ու պոետների քաղաք Շիրազի թարմ ու ցողով ծածկված վարդերի բուրմունքն ունեն։
Այսպես ծնվում է նրա լեգենդար գրական անունը։
Նրա անդրանիկ գիրքը՝ «Գարնանամուտ» խորագրով, լույս է տեսնում 1935 թվականին և անմիջապես տարածում նրա համբավը։
Շիրազն իր բարձրագույն կրթությունը ստացել է Երևանի պետական համալսարանի բանասիրական ֆակուլտետում, որից հետո ուսումը շարունակել է Մոսկվայի Մ. Գորկու անվան գրականության ինստիտուտի գրական բարձրագույն դասընթացներում։
1958 թվականին հրատարակվում է նրա «Քնար Հայաստանի» հայտնի գրքի առաջին հատորը, իսկ երկրորդ և երրորդ հատորները լույս են տեսնում համապատասխանաբար 1965 և 1974 թվականներին։
Այս ժողովածուներն ամփոփում են շիրազյան պոեզիայի լավագույն նմուշները, որոնք բացառապես չափածո են։
Նա հեղինակ է մոտ քառասուն գրքերի։ Նրա ստեղծագործությունները թարգմանվել են աշխարհի ավելի քան 60 լեզուներով։ Ամենից շատ թարգմանվել է բանաստեղծի քնարի անգին գոհարը համարվող «Բիբլիական» պոեմը։
Ֆրանսիացի գրող Անդրե Ստիլը նշել է, որ Շիրազի գործերը շատ դժվար է թարգմանել, քանի որ նա, Սերգեյ Եսենինի նման, չափազանց շատ մետաֆորներ է օգտագործում։ Իսկ հնդիկ գրող Բհիշամ Սահնին սովետական գրողների հետ հանդիպման ժամանակ հենց Շիրազի պոեմներն էր մատնանշում որպես պոեզիայի լավագույն նմուշներ։
Բանաստեղծի ստեղծագործությունների մեջ առանձնահատուկ տեղ են գրավում նրա հանրաճանաչ հայրենասիրական ու լիրիկական պոեմներն ու բանաստեղծությունները, որոնցից են «Անի», «Սիամանթո և Խջեզարե», «Էքսպրոմտ», «Իմ սուրբ Հայրենիք», «Սերս գաղտնի թող մնա», «Հայերի ճակատագիրը», «Անդրանիկին» և այլն։ Նրա գլուխգործոցը համարվում է «Հայոց Դանթեական» մեծածավալ պոեմը, որը պատմում է Հայոց ցեղասպանության մասին։
Մեծ բանաստեղծի անձնական կյանքը նույնպես սերտորեն կապված էր գրական աշխարհին։ Նրա առաջին կինը հայտնի բանաստեղծուհի Սիլվա Կապուտիկյանն էր, ումից ծնված որդին՝ Արա Շիրազը, դարձավ անվանի քանդակագործ։
Երկրորդ կնոջից՝ Շուշանից, Շիրազն ունեցավ յոթ երեխա, որոնցից որդին՝ Սիփան Շիրազը, նույնպես տաղանդավոր պոետ էր։
Հովհաննես Շիրազը մահացել է Երևանում 1984 թվականի մարտին և թաղվել Կոմիտասի անվան պանթեոնում՝ հայ մշակույթի այլ հանրահայտ մեծերի կողքին։ Սակայն նրա մահվանից 20 տարի անց կատարվեց մի խորհրդանշական իրադարձություն. համաձայն բանաստեղծի կտակի, որը նշված էր նրա բանաստեղծություններից մեկում, մի քանի հայրենասեր հայերի շնորհիվ նրա սիրտը թաղվեց Արարատ լեռան բարձունքներում՝ հավերժական սառույցների մեջ։
Մեծանուն պոետի հիշատակը վառ պահելու համար նրա անունով են կոչվում Երևանի թիվ 169 դպրոցը, ինչպես նաև մի փողոց Սպահանի մարզի Ջուղա քաղաքում, իսկ Գյումրիի 19-րդ դարի կառույցներից մեկում այսօր գործում է Հովհաննես Շիրազի հուշահամալիր-թանգարանը։