Բացահայտիր Շիրակը-Մարմաշենի վանական համալիր
Մարմաշենի վանական համալիրը հայկական միջնադարյան ճարտարապետության ամենանշանավոր հուշարձանախմբերից է, որը գտնվում է Շիրակի մարզի Մարմաշեն գյուղից մոտ 2 կմ դեպի հարավ-արևմուտք՝ Ախուրյան գետի ձախ ափին։
Վանքը դարեր շարունակ եղել է Շիրակ գավառի հոգևոր և մշակութային խոշորագույն կենտրոններից մեկը և եղել է հայտնի Պահլավունի իշխանական տոհմի տոհմական հանգստարանն ու հովանավորչության տակ գտնվող սրբավայրը։
Համալիրի հիմնական կառուցապատումն իրականացվել է 988-1029 թվականներին՝ տևելով շուրջ 41 տարի։
Այն հիմնադրվել է նշանավոր զորավար և պետական գործիչ Վահրամ Պահլավունու կողմից։
Վանքի անվան ծագման վերաբերյալ գոյություն ունեն մի քանի վարկածներ. Ղևոնդ Ալիշանն այն կապում էր ճարտարապետի անվան հետ, Նիկողայոս Մառը ենթադրում էր սրբի անուն, իսկ ժողովրդական ավանդությունը հիշատակում է «Մարիամաշեն» տարբերակը՝ կապելով այն աբխազաց թագուհի Մարիամի հետ։
Պատմական վկայություններում վանքը հանդիպում է նաև «Մարիամ Նիշի» անվամբ։
Ճարտարապետական տեսանկյունից Մարմաշենը բաղկացած է երկու խումբ կառույցներից՝ Մեծ և Վերին վանքերից։
Գլխավոր կառույցը Կաթողիկե եկեղեցին է, որը կառուցված է սրբատաշ կարմրավուն տուֆից և իր հորինվածքով շատ նման է Անիի Մայր տաճարին։
Այն ունի շքեղ արտաքին հարդարանք, որտեղ հատկապես աչքի են ընկնում հարավային, արևելյան և հյուսիսային պատերի զույգ խորշերը և 12 նիստանի թմբուկը՝ հովանոցաձև վեղարով։
Կաթողիկեից բացի, համալիրում կան ևս երեք եկեղեցիներ, որոնցից մեկն առանձնանում է հայկական միջավայրում հազվադեպ հանդիպող կլորավուն հատակագծով՝ հիշեցնելով Կարսի Խծկոնք վանքի կառույցները։
Վանքի պատմությունը լի է ողբերգական էջերով. այն բազմիցս ենթարկվել է օտար նվաճողների, հատկապես մոնղոլների ավերիչ հարձակումներին։
Երկար ժամանակ անմխիթար վիճակում գտնվելուց հետո, միայն 19-րդ դարի 30-ական թվականներին Կարսից այստեղ հաստատված գաղթականների ջանքերով վանքը որոշ չափով վերականգնվել է և սկսել ծառայել որպես գյուղական եկեղեցի։
Համալիրի տարածքում պահպանվել են նաև զանգակատան հիմքերը, որոնք, ըստ մասնագետների, ծառայել են որպես Պահլավունիների դամբարան, թեև տապանաքարեր չեն հայտնաբերվել։
Վերին վանքը, որը գտնվում է Ախուրյանի աջ ափին բարձրացող բլրի վրա, բաղկացած է մեկ եկեղեցուց և գերեզմանոցից։
Այստեղ են թաղված իշխանական տոհմի կանայք, մասնավորապես Վահրամ Պահլավունու կինը՝ Սոֆիան, և նրա որդու՝ Ապուղամրի կինը։
Հետաքրքրական է, որ տոհմի տղամարդիկ թաղված են Մեծ վանքի տարածքում, ինչը թույլ է տալիս ենթադրել որոշակի ավանդական բաժանում տոհմական հանգստարանների միջև։
Այսօր Մարմաշենը շարունակում է մնալ ոչ միայն գիտական ուսումնասիրության օբյեկտ, այլև կարևորագույն ուխտատեղի և զբոսաշրջային կենտրոն։
Կոորդինատներն են 40°50′36″N, 43°45′20″E